Η Ιταλική σορδελίνα…

Η ΣΟΡΔΕΛΙΝΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ
επιμέλεια του δρ.Luigi Gugliotta
Μετάφραση στα Ελληνικά Αθανασία Μοναστίρλη

Ακόμη και σήμερα, όταν ακούω για τους παίχτες της γκάιντας, οι αναμνήσεις μου με πηγαίνουν πίσω στα χρόνια της παιδικής μου ηλικίας και συγκεκριμένα στις εικόνες των Χριστουγέννων. Μου έρχονται στη μνήμη οι μορφές των δύο βοσκών, που έρχονταν από τα χωριά της ενδοχώρας του νότιου Λάτσιο κατά τη διάρκεια των Χριστουγέννων, το βράδυ, πάντοτε δύο μαζί, για να παίξουν παραδοσιακά Χριστούγεννιάτικα μοτίβα στην είσοδο του κτηρίου. Ήταν ντυμένοι με τα τυπικά τους ρούχα και καλύπτονταν με παχιά δέρματα προβάτων, με τα κλασσικά «ciociare» στα πόδια τους, τυπικά υποδήματα των βοσκών και των αγροτών του Fusinate. O ένας έπαιζε την γκάιντα και ο άλλος τo ζουρνά, χαρούμενοι με τις προσφορές εκείνων που σταμάτησαν να ακούσουν.

Eik.1 Παίχτες της γκάιντας ντυμένοι με τα τυπικά τους ρούχα

Σήμερα, η βουκολική φιγούρα του παίκτη της γκάιντας παραμένει μόνο στη Φάτνη, όπου συνήθως τοποθετείται κοντά στην καλύβα ή στη σπηλιά της Αγίας Οικογένειας, ενώ η γκάιντα, ένα μουσικό όργανο που ήταν πάντα παρόν στις διάφορες μορφές του στην ιταλική παράδοση της υπαίθρου χάρη στο πάθος ορισμένων μουσικών, έχει ξανακερδίσει το ρόλο της στην παραδοσιακή μουσική.
Μέχρι τώρα, τα φεστιβάλ που είναι αφιερωμένα σε αυτό το πνευστό μουσικό όργανο οργανώνονται σε διάφορα μέρη της Ιταλίας. Ανάμεσα σε αυτά αναφέρομαι σε δύο από τα πιο γνωστά: Φεστιβάλ della Zampogna της Σκαπόλη και Φεστιβάλ della Zampogna του Μαρανόλα.
Και ακριβώς στο Maranola, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του τοπικού Φεστιβάλ, μπορέσαμε να διαπιστώσουμε πώς η γκάιντα, που κατά την άποψη πολλών ανθρώπων ήταν ένα φτωχό μουσικό όργανο, έχει για αιώνες, ξεκινώντας από την ανακάλυψή της, μια ιστορία πλούσια σε μελέτες και προσπάθειες τελειοποίησης του ιδίου του οργάνου.
Στα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα και σε όλη τη διάρκεια του ‘600, η γκάιντα τελειοποιήθηκε από έξυπνους εφευρέτες, με την προσθήκη πολυάριθμων κλειδιών για να αποκτηθούν μεγαλύτερες χρωματικές δυνατότητες, σε μια προσπάθεια να πλησιάσουν τις δυναμικές και τις μουσικές διακυμάνσεις του εκκλησιαστικού οργάνου. Έτσι γεννήθηκε η σορδελίνα.
Η sordellina, εμπνευσμένη από τις λαϊκές ναπολιτάνικες τσαμπούνες είναι μια ευγενής γκάιντα με πτυσσόμενο φυσερό. Χαίρει μεγάλης εκτίμησης από μουσικούς, αριστοκράτες και πλούσιους εμπόρους. Με πλούσιο ρεπερτόριο που συνοδεύει θρησκευτικά ή λαϊκά τραγούδια ή ακόμα και χορούς, η σορδελίνα παίζεται σε όλες τις ευρωπαϊκές βασιλικές αυλές της εποχής. Παιζόταν καθ’όλη τη διάρκεια του δέκατου έβδομου αιώνα, από μουσικούς όπως
* Ο Giovanni Lorenzo Baldano από τη Savona (1576-1660) που συνέθεσε πάνω από 160 τραγούδια για sordellina, τα οποία συλλέχτηκαν στο βιβλίο «Libro per scriver l’intavolatura per sonare sopra le sordelline” (Savona 1600) “Ballo del Gran Duca”;

Εικ.2 Ο Γάλλος François Langlois (1588-1647), Ρωμη 1630, ζωγραφισμένο από Claude Vignon.

* Ο Γάλλος François Langlois (1588-1647), διάσημος έμπορος τέχνης σε όλη την Ευρώπη και παίχτης της γαλλικής γκάιντας “musette de cour” . Μεταξύ του 1623 και του 1626 ο François Langlois έκανε γνωστή τη sordellina στο Λονδίνο, στο Παρίσι, στο Μπορντό και στη Ρώμη, συμβάλλοντας με την προσθήκη ενός δεύτερου σωλήνα και στη γαλλική musette, όπως στην ιταλική sordellina που ο ίδιος έπαιζε αριστοτεχνικά.

Εικ.3 Manfredo Settala (1600-1680) ζωγραφισμένο από C.F. Nuvolone, 1640. Αυτή η ζωγραφική, η οποία χάθηκε, βρέθηκε από τον Eric Montbel το 2014 και δημοσιεύτηκε στο κύριο άρθρο του για την sordellina (βλ. Βιβλιογραφικές σημειώσεις). Πνευματικά δικαιώματα Morandotti, όλα τα πνευματικά δικαιώματα διατηρούνται.

* Ο πρεσβύτερος μελετητής Manfredo Settala από το Μιλάνο (1600-1680), εφευρέτης και κατασκευαστής μουσικών οργάνων, δημιουργός σύνθετων σορδελίνων (έως και τεσσάρων σωλήνων και 56 πλήκτρων). Ο Manfredo Settala μπορεί ασφαλώς να οριστεί ως ο πατέρας της ιταλικής sordellina, ειδικά μετά την ανακάλυψη, σε ένα βιβλίο τέχνης, της απεικόνισης
του έργου του Carlo Francesco Nuvolone (1609-1702) που απεικονίζει το Manfredo Settala που παρουσιάζει κάποιες από τις εφευρέσεις του, συμπεριλαμβανομένης της sordellina του.

Εικ.4 Η σορδελίνα που περιγράφη ο Μερσεννε στην ” Harmonie universelle”(1636)

* Ο Γάλλος Marin Mersenne (1588-1648), χειροτονήθηκε ιερέας, αποκαλείται επίσης «πατέρας της ακουστικής» για το έργο του στη μουσική θεωρία «Harmonie universelle» (1636). Ο Mersenne, μια πολύπλευρη φιγούρα και συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε ανθρώπους και ιδέες της εποχής του σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης, δημοσιεύει, στην εγκυκλοπαιδική του πραγματεία του 1636, μια πλήρη περιγραφή της ιταλικής sordellina του Manfredo Settala.
Ο Mersenne, το 1633, είχε στείλει το συνεργάτη του Gabriel Naude, ο οποίος ήταν καλός φίλος του γνωστού μιλανέζου ιατρού Ludovico Settala, πατέρα του Manfredo Settala, στο Μιλάνο και στη Ρώμη, αναζητώντας πληροφορίες για ιταλικά μουσικά όργανα.
Η ιταλική sordellina είχε μια βαθιά επίδραση σε άλλες ευρωπαϊκές γκάιντες. Ο ίδιος ο Mersenne συμβούλευσε τους κατασκευαστές γαλλικών μουσετών να μιμηθούν τις πολυφωνικές δυνατότητες των δύο ξεχωριστών σωλήνων, χαρακτηριστικών της ιταλικής sordellina.
Το 1660 ο Martin Hotteterre θα εφαρμόσει ένα δεύτερο σωλήνα στις γαλλικές μπαρόκ γκάιντες, αυξάνοντας έτσι την μελωδική έκταση του οργάνου.

Ο ΠΥΝΑΚΑΣ ΤΗΣ SESSA AURUNCA (CE)
Με το θάνατο του Settala, η sordellina ξεχνιέται και μερικά μόνο ίχνη παραμένουν σε μερικές ζωγραφιές ή γραπτές αναφορές, όπως βλέπουμε παραπάνω.
Το 2016 από τον Master Λουθίερ Marco Tomassi, όμως, ανακαλύφθηκε ένας σημαντικός πίνακας, που χρονολογείται από το 1630 και αποδίδεται στον Ναπολιτάνο ζωγράφο Paolo Domenico Finoglio (1590-1645), στο παρεκκλήσι του παλιού μοναστηριού (τώρα Istituto Superiore Agostino Ninfo), στη Sessa Aurunca (CE)

Eik.5 Νεαρός παίκτης σορδελίνα, Sessa Aurunca (αποδίδεται στον Paolo Domenico Finoglio, 1630). Η ζωγραφική ανακαλύφθηκε στη Sessa Aurunca από τον Marco Tomassi το 2016. Φωτογραφία για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας Marco Tomassi.

Ο πίνακας δείχνει έναν παίκτη της sordellina, συνοδευόμενο από έναν παίκτη κορνέτου ενώ δύο νέοι τραγουδούν.
Η παρουσία δύο αγγέλων υπογραμμίζει την πνευματική αξία της παράστασης, αλλά η σημασία της έγκειται κυρίως στο γεγονός ότι επιβεβαιώνει ότι η σορδελίνα ήταν ήδη ένα μουσικό όργανο.
Η σορδελίνα της ζωγραφικής της Sessa Aurunca είναι παρόμοια με αυτή των δύο έργων ζωγραφικής που έγιναν στη Ρώμη το 1630 από τον Claude Vignon, που απεικονίζει τον περίφημο Francois Langlois (εικ.1). Πρόκειται για ένα σύνθετο όργανο με τρεις σωλήνες, όπου ο αέρας διοχετευόταν μέσω φυσητήρα κάτω από το δεξιό βραχίονα του παίκτη, εξοπλισμένο με πολλά σύγχρονα κλειδιά με μεταλλικά στηρίγματα, όπως αυτά του κλαρινέτου που γεννήθηκε ωστόσο 70 χρόνια αργότερα.
Το 2016, ο καθηγητής Eric Montbel, καθηγητής Εθνομουσικολογίας του Πανεπιστημίου της Aix-Marseille και σπουδαίος μελετητής μουσικών οργάνων της προαναφερθείσας περιόδου (γκάιντες, γαλλικές γκάιντες κλπ.), σε συνεργασία με τρεις εξαιρετικούς μουσικούς και μελετητές μεσαιωνικής και μπαρόκ μουσικής (ο μηχανικός δάσκαλος κατασκευαστής λαούτου Marco Tomassi, ο Giorgio Pinai, μελετητής και ειδικός σε παραδοσιακά πνευστά μουσικά όργανα, ο φλαουτίστας Marco Iamele μουσικολόγος-φιλόλογος), πραγματοποίησε ένα συνέδριο στο Maranola, κατά τη διάρκεια του Φεστιβάλ της Τσαμπούνας, σχετικά με τη σημασία της ανεύρεσης του πίνακα από τη Sessa Aurunca.
Το 2019 ο καθηγητής Eric Montbel και ο δάσκαλος κατασκευαστής Marco Tomassi ανακοίνωσαν, κατά τη διάρκεια του XXVI φεστιβάλ Maranola, την ανακατασκευή από την Lutherie Montecas­sino της sordellina του Manfredo Settala (εικ.6) και την παρουσίαση του οργάνου τούτου με την πρώτη εκτέλεση κομματιών μετά από αιώνες σιωπής.

Εικ.6 Η σορδελίνα του Manfredo Settala ανακατασκευασμένη από τον Masterl liuther Marco Tomassi

Η αριστοτεχνική εκτέλεση κομματιών από έργα του Giovanni Lorenzo Baldano και κομμάτια που πρότειναν ο καθηγητής Montbel και ο Tomassi συγκίνησαν τους ακροατές. Η σκέψη ότι ένα μουσικό όργανο επανήλθε στη ζωή, μετά από αιώνες λήθης, δημιούργησε σε όσους ήταν παρόντες μια εμφανή περιέργεια και ένα αίσθημα σεβασμού.
Ο ήχος τόσο κοντά αλλά τόσο διαφορετικός από αυτόν της παραδοσιακής γκάιντας και τόσο παρόμοιος με εκείνον του εκκλησιαστικού οργάνου, γοήτευσε το ακροατήριο.
Πριν από 400 χρόνια περίπου μια γαλλική μουσέτα και μια ιταλική sordellina συναντήθηκαν σε μια αρμονία ήχων που χάρη στις μελέτες και τη δουλειά , αλλά πάνω απ ‘όλα χάρη στο πάθος ανθρώπων όπως ο καθηγητής Eric Montbel και ο master luthier Marco Tomassi, επέστρεψαν για να εξαπλωθούν στους ουρανούς της ποιοτικής μουσικής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Ευχαριστούμε τον Καθηγητή Eric Montbel για υλικό που μας έδωσε ευγενικά
MONTBEL Eric, «Le portrait de Manfredo Settala attribué à Carlo Francesco Nuvolone: un hommage au collectionneur et facteur de sourdelines», in Musique-Images-Instruments n°15, Portraits, ballets, traités, CNRS Editions, 2015.
* The Sourdeline of Manfredo Settala – Eric Montbel (The journal of Bagpipe Society Summer 2015)
* The Sourdeline of Manfredo Settala, Part 2 – Eric Montbel (The journal of Bagpipe Society Autumn 2015)
* La Sordellina di Sessa Aurunca, Zampogna accademica, arcadica, modello europeo (Eric Montbel, Dottore in Etnomusicologia dell’università di Aix-Marseille)

2) ZampogneriA – Fiumerapido (Finisterre, 2016)

Καταχωρήθηκε στην κατηγορία/ες: Blog, Ανακοινώσεις – Ετικέτες: , .